Fundacja Przegląd Prasy Po białorusku Гміна вайну не распачне

Гміна вайну не распачне

Data: 1970-01-01 02:00

Паводле: Rzeczpospolita, 03.06.2008 г., www.rp.pl

Аўтар: Аляксандар Сурдэй

- Лепшае распазнанне людзкіх патрэб, ніжэйшыя кошты кантролю і патэнцыял даверу – гэта вартасці дэцэнтралізіраванай дзяржавы. А аснову для лакальных хеўр часта стварае дрэнная канструкцыя цэнтральнай улады, – пераконвае сацыёлаг і эканаміст.

Дзяржава з’яўляецца эфектыўнай не толькі тады, калі не стараецца браць адказнасць за ўсё (пастулят абмежавання дзяржаўнай улады), але тады, калі выконвае задачы, якія ніхто іншы не ў стане выканаць. Ніхто не патрабуе дэцэнтралізацыі вяршэння права, бо гэта неаспрэчная задача цэнтральнай (дзяржаўнай) улады. Неразважным з’яўляецца той, хто прапаноўвае, каб урад адказваў за арганізацыю вываза смецця ў кожным горадзе і вёсцы.

Ніхто не хоча районных армій, падпарадкаваных маршалкам ваяводстваў, але гарадскія парадкавыя службы павінны падлягаць бурмістрам і мэрам. Усе згаджаюцца, што санітарныя і ветэрынарныя службы могуць быць цэнтральнымі інспекцыямі, бо стандарты бяспекі прадуктаў харчавання павінны быць выкананыя адзіным чынам. Няма аднак шмат прыкладаў выключнасці і ўзаемна выключаючыхся кампетэнцыяў. Часцей цэнтралізацыю пэўнага памеру дзеяння дзяржавы суправаджае дэцэнтралізацыя ў іншым памеры.

Прыгледземся гэтай праблеме на прыкладзе, які Міхал Шулджыньскі (“Уся ўлада ў руках лакальных хеўр”, „Rz” ад 23.05.2008) выкарыстоўвае для палохання “лакальнай хеўрай”, а менавіта магчымым дазволам для арганаў самакіравання на ператварэнне шпіталяў у таварыствы гандлёвага права.

Ці пагражае гэта якасці публічных медыцынскіх паслуг? Не, бо гэта дзяржава вызначае стандарты медыцынскіх паслуг і фінансуе іх незалежна ад таго, хто з’яўляецца ўладальнікам суб’екта, які прапаноўвае паслугі. Ці гразіць гэтае прыватызацяй і банкруцтвам шпіталяў? Прыватызацыя сама па сабе не з’яўляецца пагрозай для якасці аздараўляльных паслуг, можа быць аднак неэквівалентным прыняццем маёмасці, калі будзе праведзена з карупцыяй. Трэба аднак дадаць, што скрытым, хоць і не менш дарагім абрабаваннем грамадзян з’яўляецца таксама ўтрыманне неэфектыўных, дэфіцытных публічных цэнтраў аховы здароўя, даўгі якіх раз на раз пагашаюцца.

Падобна цэнтральна (праз урад) акрэсліваюцца стандарты адукацыі і ўзровень субсідыяў на асвету (своеасаблівага адпаведніка бонаў для асветы), а адказнасць за арганізацыйна-маёмасны кантроль над школамі прыпадае самакіраванню. Больш таго, геніальныя бурмістры могуць стымуляваць развіццё школ, кіраваных прыватнымі асобамі альбо грамадскімі арганамі, аддаючы ім большасць бонаў для асветы на кожнага прынятага вучня, здзяйсняючы ў практыцы палітыку стымулявання канкурэнцыі і ўзросту разнароднасці арганізацыйных форм у асвеце нават тады, калі цэнтральныя ўлады знаходзяцца ў паралічы пастаноў.

У значнай меры замежная палітыка дзяржавы таксама робіцца цэнтралізаванай. Не таму, што гміны і гарады атрымоўваюць права на аб’яўленне вайны ці заключэнне міжнародных саюзаў (гэта застаецца ў кампетэнцыі дзяржаўных уладаў), але таму, што сучасныя элементы замежнай палітыкі знаходзяцца ў руках самакіравання, рэалізуючага лакальныя прыярытэты ў міжнародных кантактах па-за кантролем Міністэрства замежных спраў.

Некалькі гэтых прыкладаў ускладняе ўспрыманне дзяржавы і дэцэнтралізацыі, прадстаўленыя Міхалам Шулджыньскім, і нагадвае, што эфектыўнасць дзяржавы залежыць ад правільнай ідэнтыфікацыі прасторавага памера сумеснай выгады. Тэкст рэдактара Шулджыньскага з’яўляецца па сутнасці драматычным заклікам да моцнай дзяржавы. На перашкодзе ўзмацнення моцы дзяржавы стаіць, на яго думку, міфалагізаванне дэцэнтралізацыі, якая, замест наладжвання функцыянавання дзяржавы, вядзе да перахопу ўлады і грамадскай маёмасці лакальнымі хеўрамі.

Аўтар досыць бесклапотна блытае функцыі і задачы дзяржаўнай улады, прыводзячы прыклады, якія павінны даказаць, што дэцэнтралізацыя вядзе да аслаблення дзяржавы.

Аргументацыю рэдактара Шулджыньскага спрабаваў яшчэ ўзмацніць канд. нав. Марэк Мігальскі, які абвясціў, што кантроль лакальнай улады з’яўляецца фікцыяй, а грамадзянскае грамадства ў Польшчы вельмі слабое.

Насуперак красамоўна абвешчанаму канд. нав. Маркам Мігальскім тэзісу, спосаб падзелу задач паміж ступенямі дзяржаўнай улады не мае аднак вялікай сувязі з марным становішчам грамадзянскага грамадства. Мізэрнасць асацыяцыянізму ў Польшчы – гэта менш добраахвотных грамадзянскіх ініцыятыў, менш культурных, рэлігійных, спартыўных аб’яднанняў, якія могуць, канешне, быць уключынымі ў дзейнасць самакіравання, але не з’яўляюцца першачарговымі дзеючымі асобамі, непасрэдна выконваючымі важныя заданні дзяржавы.

Рэдактар Шулджыньскі, як і канд. нав. Мігальскі, жадаюць моцнай дзяржавы, але падданай кантролю грамадзян. Гэты погляд я падзяляю у значнай ступені. Справа аднак у тым (аб чым няма згадкі ў аўтараў), што эфектыўнасць і сумленнасць (“устойлівасць ад хеўр”) дзяржавы не з’яўляецца натуральным атрыбутам дадзенай ступені дзяржаўнай улады, але на кожнай ступені залежыць ад стварэння механізмаў ідэнтыфікацыі суб’екту, адказнага за рэалізацыю дадзенай задачы і інструментаў паспяховага кантролю.

Дакладны падзел функцый з ясным акрэсленнем, хто і за што адпавядае, з’яўляецца ўмовай паспяховасці дзеяння і магчымасці кантролю яго вынікаў. Поўная інфармацыя аб мэтах, дзеяннях і эфектах дзеянняў улады неабходна для ацэнкі іх паспяховасці. Нічыя зямля не родзіць багатага ўраджаю, а адсутнасць яўнасці робіць магчымымі інтарэсы-наракання.

Я згаджаюся з канд. нав. Мігальскім, што грамадзянскі кантроль дзеянняў улады і празрыстасць палітыкі – гэта галоўная справа для якасці, а гэта значыць і для эфектыўнасці дэмакратыі. Я не збіраюся таргавацца, дзе яна больш высокая: на ўзроўні ўсёй дзяржавы ці самакіравання. Не толькі таму, што іншыя кампетэнцыі і іншыя палітыкі, але таксама таму, што тое, ці кантроль магчымы, залежыць не ад партыйнай канкурэнцыі, але ад устаноў і працэдур.

Змена ўлады (кіруючай кааліцыі) істотна, бо робіць магчымым дэмакратычную карэктуру кірунку палітыкі краіны. Замена правячых з’яўляецца праўдападобна на ўзроўні краіны адзіным метадам выразу незадавальнення, бо часцей за ўсё ўрад да нічога канкрэтнага сябе не абавязвае. У выпадку самакіравання і яго задач памылкі і нядбайнасць кідаюцца ў вочы адразу ў постаці марнеючых школ і заснежаных вуліц. Калі задачы канкрэтныя, блізкасць грамадзяніна спрыяе адказнасці ўлады.

Ці хтосьці ўяўляе сабе, што можна б было пазваніць да міністра інфраструктуры, каб ён адказваў за ачышчэнне вуліц і лакальных дарог ад снегу? Бурмістр павінен з гэтай мажлівасцю лічыцца! Больш таго, можа нават ведаць, дзе знаходзіцца тая не ачышчаная ад снегу вуліца, бо ў сваім горадзе ведае амаль усё.

Я разумею ролю сродкаў масавай інфармацыі ў палітыцы. Аднак жа гэтая роля больш важная, калі рэч ідзе аб палітыцы ўраду, а не аб дзеяннях самакіравання. Хоць бы таму, што памылкі ці карупцыя ўраду сеюць спусташэнне ў краіне, лакальная няўмеласць і паталогія мае лакальныя наступствы.

Аб ходзе заканадаўчага працэсу мы можам даведацца толькі дзякуючы сродкам масавай інфармацыі, а дзеянні лакальнай улады (бурмістраў, мэраў) ствараюць іх лакальныя, вядомыя з першых вуснаў, палітычныя біяграфіі. Калі яны з’яўляюцца гісторыяй сумленнасці і эфектыўнасці дзеянняў, то служаць заваяванню даверу грамадзян. Давер жа – гэта нешта значна большае за медыяльную папулярнасць, гэта сапраўдны грамадзянскі капітал.

Не з самой фізычнай блізкасці плыве яўнасць і адказнасць правячых, але таксама з працэдурных патрабаванняў, якія ўплываюць на тое, што ўлада павінна дзейнічаць празрыста. Ідучы за прыкладам Злучаных Штатаў і іншых дзяржаў з доўгай дэмакратычнай гісторыяй, Польшча стварыла закон аб публічнай інфармацыі, якая датычыцца планаў і рашэнняў адміністрацыі. Яна таксама тычыцца ўсіх ступеняў публічнай улады і ўсюды павінна рыгарыстычна выконвацца. Падобна гэта не ўзровень ураду, але адпаведныя працэдуры робяць магчымым лягчэйшае ці цяжэйшае адкліканне дэпутата ці лакальнага палітыка. Толькі кантрольныя публічныя ўстановы могуць дапамагчы грамадзяніну ў барацьбе з паталогіямі ўлады на кожным яе ўзроўні.

Лепшае распазнанне патрэб людзей, нізкія кошты кантролю і патэнцыял даверу – гэта станоўчыя рысы дэцэнтралізаванага выканання задач дзяржавы. Чаму тады ў рэдактара Міхала Шулджыньскага боязь перад хеўрай ператвараецца ў боязь перад заўсёды сэлектыўнай дэцэнтралізацыяй?

Разважанне рэдактара Шулджыньскага паддаў сумненням прафесар Антоні Каміньскі, папікаючы яго, паміж іншым, у непаслядоўнасці, дрэнна падабраных прыкладах, маючых ілюстраваць дзеянні лакальных хеўр (што прыватызацыя стацыянарнай тэлефаніі мае супольнага з функцыянаваннем самакіравання?), і аргументуючы, што лакальныя хеўры з’яўляюцца моцнай падтрымкай хеўр айчынных, а не чыста лакальным прымацаваннем. Кіруючыся гэтай думкай, паўтарым: гэта цэнтральная ўлада часта стварае грунт для лакальных хеўр. Атрымоўваецца так тады, калі, напрыклад, заканадаўчым шляхам загадваецца атрыманне згоды самакіравання на будоўлю шматпавярхоўных крамаў. Прызнанне такіх кампетэнцый робіць самакіраванне прадметам націску ўладальнікаў існуючых крамаў, бо нішто так не захоўвае ад канкурэнцыі, як магчымасць адміністрацыйнай забароны ўзнікнення канкурэнцыі.

Калі радзе павету прызнаецца (як гэта адбывалася напрацягу 90-ых гадоў) права да адклікання павятовага лекара ветэрынарыі, хто б з уладальнікаў знаходзячыхся пад пагрозай мясных прадпрыемстваў не скарыстаўся магчымасцю ўздзеяння на так лакалізаваную інспекцыю праз палітычны лобінг у радзе павету.

Супрацьлегласцю хеўраватасці з’яўляецца адкрытасць, аб’ектыўнасць і канкурэнцыя. Пажывай для хеўр не з’яўляецца аднак дэцэнтралізацыя, але дрэнная канструкцыя дзяржавы. Эфектыўнасць дзяржавы, рыначная канкурэнцыя і свабода грамадзян абапіраецца на добрым інстытуцыянальным праекце.

*Аўтар з’яўляецца прафесарам Эканамічнага Універсітэту ў Кракаве і старшынёй праграмнай рады Цэнтра імя Міраслава Дзельскага.